Diecezja płocka jako zaplecze akcji misyjnej (do połowy XIII w.) - Adamiak, Grzegorz (Studia Włocławskie, 2024)
Położenie powstałej w 1075 r. diecezji płockiej generowało potrzebę jej zaangażowania w działalność misyjną. Jej granice stanowiły jednocześnie północno-wschodnie granice ówczesnego państwa polskiego. Było więc kwestią czasu, że pogańscy sąsiedzi diecezji mazowieckiej staną się adresatami aktywności misyjnej Kościoła płockiego. Do połowy XIII wieku terenem misyjnym były przede wszystkim Prusy. Niejasne i wątpliwe jest twierdzenie, że Mazowsze mogło stanowić zaplecze dla misji św. Wojciecha i św. Brunona z Kwerfurtu. Kościół płocki uczestniczył jednak pośrednio, przez Bolesława Krzywoustego i grono jego współpracowników, w ewangelizacji Pomorza. O wiele jednak bardziej konkretnie i różnorodnie diecezja płocka zaangażowała się w misję pruską. Promotorami tych działań od połowy XII wieku, we współpracy z książętami mazowieckimi, byli biskupi Aleksander z Malonne, Werner, Gedko, Gunter. Wysiłki chrystianizacji Prus objęły najpierw zabiegi polityczne, ale także włączenie w działalność misyjną benedyktynów i dominikanów. Płocką inicjatywą i wynikiem współpracy ośrodka książęcego i kościelnego było powołanie do istnienia zakonu rycerskiego (Zakon Rycerzy Chrystusowych). Wysiłki te ostatecznie przyćmiło sprowadzenie, także w celach misyjnych, zakonu krzyżackiego, który zdominował z czasem, nie tylko misyjnie, przestrzeń na północnej granicy Polski.