Diecezja płocka jako zaplecze akcji misyjnej (do połowy XIII w.)
DOI:
https://doi.org/10.52404/ttnwloc.stwl.26.26Słowa kluczowe:
diecezja, Płock, misje, średniowiecze, św. Wojciech, św. Bruno z Kwerfurtu, Zakon Rycerzy ChrystusowychAbstrakt
Położenie powstałej w 1075 r. diecezji płockiej generowało potrzebę jej zaangażowania w działalność misyjną. Jej granice stanowiły jednocześnie północno-wschodnie granice ówczesnego państwa polskiego. Było więc kwestią czasu, że pogańscy sąsiedzi diecezji mazowieckiej staną się adresatami aktywności misyjnej Kościoła płockiego. Do połowy XIII wieku terenem misyjnym były przede wszystkim Prusy. Niejasne i wątpliwe jest twierdzenie, że Mazowsze mogło stanowić zaplecze dla misji św. Wojciecha i św. Brunona z Kwerfurtu. Kościół płocki uczestniczył jednak pośrednio, przez Bolesława Krzywoustego i grono jego współpracowników, w ewangelizacji Pomorza. O wiele jednak bardziej konkretnie i różnorodnie diecezja płocka zaangażowała się w misję pruską. Promotorami tych działań od połowy XII wieku, we współpracy z książętami mazowieckimi, byli biskupi Aleksander z Malonne, Werner, Gedko, Gunter. Wysiłki chrystianizacji Prus objęły najpierw zabiegi polityczne, ale także włączenie w działalność misyjną benedyktynów i dominikanów. Płocką inicjatywą i wynikiem współpracy ośrodka książęcego i kościelnego było powołanie do istnienia zakonu rycerskiego (Zakon Rycerzy Chrystusowych). Wysiłki te ostatecznie przyćmiło sprowadzenie, także w celach misyjnych, zakonu krzyżackiego, który zdominował z czasem, nie tylko misyjnie, przestrzeń na północnej granicy Polski.
Downloads
Bibliografia
Baran-Kozłowski W., Misje pruskie w pierwszej połowie XIII wieku, Piotrków Trybunalski 2018.
Biniaś-Szkopek M., Bolesław Kędzierzawy, Poznań 2014.
Deptuła C., Kościół płocki w XII wieku, StPł, 3(1975), s. 67–84.
Deptuła C., Krąg kościelny płocki w XII wieku, RHum, 8(1959), nr 2, s. 5–122.
Fałkowski W., List Brunona z Kwerfurtu do króla Henryka II, w: Bruno z Kwerfurtu. Osoba – dzieło – epoka, red. M. Dygo, W. Fałkowski, Pułtusk 2010, s. 179–207.
Gieysztor A., Trzy stulecia najdawniejszego Mazowsza (połowa X – połowa XIII w.), w: Dzieje Mazowsza do 1526 roku, red. A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Warszawa 1994, s. 85–131.
Góralski W., Kapituła katedralna w Płocku XII–XVI w., Płock 1979.
Graczyk W., Paweł Giżycki. Biskup płocki (1439–1463), Płock 1999.
Grzybowski M., Bolesław III Krzywousty i jego stosunek do Kościoła, NPł, 1985, nr 3, s. 44–48.
Grzybowski M., Misja świętego Wojciecha na północnym Mazowszu, w drodze do Prus i jego męczeńska śmierć, „Studia i materiały do dziejów Ziemi Zawkrzeńskiej”, 4(1998), s. 27–35.
Güttner-Sporzyński von D., Od misji do wojny świętej i krucjaty. Chrzest pogan w kręgu środkowoeuropejskim a ideologia krucjatowa, w: Chrystianizacja „Młodszej Europy”, Poznań 2017, red. J. Dobosz, J. Strzelczyk, M. Matla, s. 201–219.
Hochleitner J., Misja św. Wojciecha: próba usystematyzowania przyczyn i uwarunkowań, StEl, 3(2001), s. 29–41.
Kamiński K., Zakon Rycerzy Chrystusowych – Bracia Dobrzyńscy – Bracia Drohiccy, „Drohiczyński Przegląd Naukowy”, 6(2014), s. 315–342.
Koczy L., Misje polskie w Prusach i na Pomorzu za czasów Bolesławów, AMis, 6(1934), s. 52–186.
Kostanecki S., Bolesław III Zwycięski, zwany Krzywoustym, i Płock, NPł, 1985, nr 3, s. 16–22. DOI: https://doi.org/10.1177/003368828501600204
Krzesiński M., Św. Wojciech, opat Astryk-Atanazy, Bolesław Chrobry, św. Bruno z Kwerfuertu i Płock. Szkice historyczne Płocka X wieku, Warszawa 2015.
Kumor B., Praktyka misyjna Kościoła w X wieku, NP, 69(1988), s. 23–37, DOI: 10.52204/np.1988.69.23-37. DOI: https://doi.org/10.52204/np.1988.69.23-37
Kuźniewska Z., Północno-wschodnia granica diecezji płockiej w przekroju historycznym, w: Mazowsze północne i jego sąsiedzi od średniowiecza do czasów współczesnych, Ciechanów 2009, red. R. Sajkowski, L. Zygner, s. 91–104.
Kuźniewska Z., Sąsiedztwo diecezji płockiej i włocławskiej oraz problemy z tym związane, NPł, 2004, nr 3, s. 4–13.
Labuda G., Kto był założycielem biskupstwa płockiego?, NPł, 1989, nr 1, s. 9–11.
Labuda G., O nadaniu biskupa Chrystiana dla Dobrzyńców z roku 1228, RHum, 20(1972), nr 2, s. 443–450.
Maciejewski J., Średniowieczny misjonarz a Millenium Litwy. Bruno z Kwerfurtu i jego ostatnia misja, w: Językowe i kulturowe dziedzictwo Wielkiego Ksiestwa Litewskiego. Księga jubileuszowa na 1000-lecie Litwy, red. J. Mędelska, Z. Sawaniewska-Mochowa, Bydgoszcz 2010, s. 29–35.
Masalski R., Metody misyjne bp. Bernarda Hiszpana i bp. Ottona z Bambergu. Analiza porównawcza, „Colloquia Theologica Ottoniana”, 1(2017), s. 59–72, DOI: 10.18276/cto.2017.1-04. DOI: https://doi.org/10.18276/cto.2017.1-04
Michałowski R., Król czy misjonarz? Rozumienie misji w X/XI wieku, w: Bruno z Kwerfurtu. Osoba – dzieło – epoka, red. M. Dydo, W. Fałkowski, Pułtusk 2010, s. 129–144.
Mielczarski S., Działalność misyjna Wojciecha i Ottona, „Studia Gdańskie”, 9(1993), s. 61–74.
Nowowiejski A.J., Płock. Monografia historyczna, Płock 1930.
Pacuski K, Początki benedyktyńskiego opactwa św. Wojciecha w grodzie płockim, NPł, 1995, nr 4, s. 3–9.
Pacuski K., Parafie diecezji płockiej od XI–XVI wieku, NPł, 1996, nr 1, s. 3–6.
Pisz B., Benedyktyni na grodzie płockim, NPł, 1977, nr 3, s. 22–25.
Powierski J., Śmierć świętego Wojciecha i jej miejsce w świetle starszych źródeł, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 3(1993), s. 375–389.
Ratzinger J., Wprowadzenie w chrześcijaństwo, Kraków 2018.
Rosik S., Bolesław Krzywousty, Wrocław 2013.
Rutkowski A., Początki dominikanów płockich na tle polityki Konrada I Mazowieckiego, NPł, 1970, nr 3, s. 22–29.
Rycerze Chrystusowi z Prus. Historia Zakonu Braci Dobrzyńskich, red. A. Szalkowski, Rypin 2011.
Ščavinskas M., Kilka uwag w kwestii arcybiskupstwa misyjnego św. Brunona z Kwerfurtu, w: Bruno z Kwerfurtu. Osoba – dzieło – epoka, red. M. Dygo, W. Fałkowski, Pułtusk 2010, s. 255–268.
Sosnowski M., Kilka uwag o chronologii życia i twórczości Brunona z Kwerfurtu, RHis, 82(2016), s. 63–77, DOI: 10.12775/rh.2016.02. DOI: https://doi.org/10.12775/RH.2016.02
Sosnowski M., Strategia misyjna ad gentes na łacińskim Zachodzie – dylematy i rozwiązania, w: Chrystianizacja „Młodszej Europy”, red. J. Dobosz, J. Strzelczyk, M. Matla, Poznań 2017, s. 221–249.
Strzelczyk J., „Diabeł” Swarożyc czy św. Maurycy? Bruno z Kwerfurtu – apostoł ludów wschodnich, w: J. Strzelczyk, Apostołowie Europy, Poznań 2010, s. 203–220.
Strzelczyk J., Biskup, misjonarz i dyplomata. Otton z Bambergu – apostoł Pomorzan, w: J. Strzelczyk, Apostołowie Europy, Poznań 2010, s. 221–239.
Strzelczyk J., Kwiat szkarłatny. Wojciech/Adalbert – apostoł Prusów, w: J. Strzelczyk, Apostołowie Europy, Poznań 2010, s. 172–202.
Strzelczyk J., Rozmowa o historii misji średniowiecznych, „Annales Missiologici Posnanienses”, 19(2014), s. 7–36, DOI: 10.14746/amp.2014.19.1. DOI: https://doi.org/10.14746/amp.2014.19.1
Sułowski Z., Początki organizacji kościelnej na Mazowszu, StPł, 3(1975), s. 35–43.
Szafrański W., Początki biskupstwa płockiego w świetle wykopalisk, MPP, 60(1975), nr 1, s. 20–40.
Szafrański W., Zygner L., Płock w dobie narodzin państwa Piastów, w: Dzieje Płocka, t. 1, red. M. Kallas, Płock 2000, s. 25–42.
Teterycz-Puzio A., Konrad Mazowiecki Kniaź Wielki Lacki (1187/1189 – 31 sierpnia 1247), Kraków 2019.
Umiński J., Misja pruska w początkach XIII wieku, AtK, 17(1926), z. 1, s. 15–33.
Umiński J., Misja pruska w początkach XIII wieku (dokończenie), AtK, 17(1926), z. 2, s. 162–182.
Umiński J., Rola Bolesława Krzywoustego w uchrześcijanieniu Zachodniego Pomorza, CTh, 21(1949), fasc. 4, s. 383–417.
Umiński J., Rola Bolesława Krzywoustego w uchrześcijanieniu Zachodniego Pomorza (ciąg dalszy), CTh, 22(1950/1951), fasc. 1, s. 18–41.
Wojtkowski M., Uposażenie Rycerzy Chrystusowych w Ziemi Dobrzyńskiej w latach 1228–1235, „Ziemia Dobrzyńska”, 6(1999), s. 9–19.
Zbudniewek J., Znaczenie misji i męczeństwa św. Wojciecha w Polsce, NPł, 2000, nr 3, s. 3–7.
Zientara B., Związki Pomorza Zachodniego z Polską, „Przegląd Historyczny”, 61(1970), nr 2, s. 192–232.
Żebrowski T., Kościół (X–XIII w.), w: Dzieje Mazowsza do 1526 roku, red. A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Warszawa 1994, s. 132–162.
Żebrowski T., Początki diecezji płockiej, MPP, 60(1975), nr 4, s. 132–160.
Żebrowski T., Rola ośrodka kościelnego płockiego w dziejach Polski w średniowieczu, NPł, 1987, nr 3, s. 29–34.
Żebrowski T., Stolica książąt mazowieckich i płockich (1138–1495), w: Dzieje Płocka, t. 1, red. M. Kallas, Płock 2000, s. 43–98.
Żebrowski T., Zarys dziejów diecezji płockiej, Płock 1976.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Oznaczenie wydania
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Studia Włocławskie
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
